تاریخ ایران همواره شاهد تجاربی بوده که به افشای هویت استعماری دشمنان خارجی در ذهن جامعه ایرانی منجر شده است. در میان این تجارب تاریخی، کودتای ۲۸ مرداد فرصت جدیدی برای تکامل حافظه تاریخی ایرانیان فراهم کرده و درس ویژه‌ای برای آنان داشته است.

محسن سلگی ، آگاه مسائل سیاسی : اندیشه سیاسی معاصر در ایران، در بستر مواجهه تاریخی با ایالات متحده و غرب، پیوسته میان دو قطب «شک» و «ایمان» در نوسان بوده است. از یک‌سو تجربه تحریم‌ها، جنگ، فشارهای دیپلماتیک و سازوکارهایی چون مکانیزم ماشه زخم‌های عمیقی بر پیکر ملت ایران وارد کرده است؛ از سوی دیگر، بخشی از نخبگان و سیاستمداران همواره با تردید به این زخم‌ها نگریسته‌اند و ماهیت دشمنی آمریکا را انکار کرده‌اند. این انکار صرفا خطای‌محاسباتی یا خوش‌بینی ساده‌لوحانه نیست، بلکه بخشی از یک ساختار روانی - سیاسی عمیق‌تر است که می‌توان آن را با مفاهیم فلسفه‌ قاره‌ای واکاوی کرد.

اعتماد، این واژه ساده در تاریخ معاصر ما بارها فروش رفته است. ‌نخست با قلم، سپس با قرارداد و در نهایت با کودتا. بله، هدیه غرب به ما هیچگاه شیرین نبوده است.

اول گفتند راه باز است. تحریم‌ها می‌روند. خورشید سرمایه‌گذاری طلوع می‌کند. ما هم باور کردیم. قلم گرفتیم، امضا زدیم، صبر کردیم. اما هر بار که موعد نقدشدن رسید، «چک» با مهر درشت «غیرقابل‌پرداخت» برگشت خورد. قصدم ملامت اشخاص نیست؛ صورت‌جلسه یک تجربه ملی است. تجربه‌ای که اگر با دقت نخوانیم، دوباره می‌افتیم در صف طولانی امیدهای بلامحل.

وقتی آژیر خطر جنگ در منطقه به صدا درآمد و نگاه‌ها باردیگر به قلب خاورمیانه دوخته شد، برای ایرانیان موضوع تنها یک مناقشه نظامی نبود. جنگ ۱۲ روزه میان ایران و رژیم صهیونیستی، فراتر از میدان‌های نبرد، به عرصه‌ای برای آزمودن میزان همبستگی داخلی و قدرت نرم ملت ایران بدل شد. این بار آنچه چشم‌ها دید، صرفا تبادل آتش نبود؛ بلکه همدلی بی‌سابقه‌ای بود که در میان مردم، گروه‌های اجتماعی و نخبگان شکل گرفت و نشان داد فرهنگ می‌تواند سپری محکمتر از هر سامانه دفاعی باشد.

یک‌سال نخست دولت چهاردهم، فرصت مناسبی بود تا مورد بازبینی قرار گیرد. تجربه جنگ ۱۲ روزه، علاوه بر پیامدهای نظامی و منطقه‌ای نشان داد که فرهنگ و روایت‌سازی می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در انسجام ملی و قدرت نرم کشور ایفا کند. هنگامی که رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی و محافل فرهنگی داخلی و منطقه‌ای به تحلیل این جنگ پرداختند، روشن شد که وحدت روایت‌ها و مدیریت پیام، یکی از ستون‌های اساسی امنیت ملی و هویت تمدنی است. سیاست‌های فرهنگی دولت در سال گذشته در این بستر، هم فرصت‌ها و هم محدودیت‌هایی را به نمایش گذاشت

امید، سرمایه‌ای است که اگر در جامعه‌ای خاموش شود، حتی بزرگ‌ترین پروژه‌های عمرانی و اقتصادی نیز به بار نخواهد نشست. انسجام ملی نیز همچون رشته‌ای نامرئی است که قطعات پراکنده هویت یک ملت را به هم متصل می‌کند. در سال نخست دولت چهاردهم، فرهنگ بیش از هر حوزه دیگری در معرض آزمون امید و انسجام بود. از یک‌سو بحران‌های اقتصادی و فشار معیشتی سایه‌ای سنگین بر روح جامعه افکند و از سوی دیگر جنگ روایت‌ها، تصویر آینده را مبهم جلوه داد. در چنین شرایطی، سیاست فرهنگی دولت وظیفه‌ای خطیر بردوش داشت: تبدیل تهدیدهای بیرونی و درونی به بستری برای بازسازی سرمایه اجتماعی. پرسش محوری این است: تا چه اندازه موفق شد؟

یکی از بزرگ‌ترین خطاهای تاریخی در مدیریت فرهنگی ایران، تقلیل مردم به «مصرف‌کنندگان» سیاست‌ها بوده است. دولت‌ها معمولا خود را تولیدکننده اصلی فرهنگ می‌دانند و انتظار دارند جامعه صرفا پذیرای برنامه‌ها، جشنواره‌ها و محصولات رسمی باشد. حال آنکه فرهنگ، نه در ساختمان‌های اداری بلکه در زیست روزمره مردم شکل می‌گیرد. یک سال نخست دولت چهاردهم، فرصتی تازه برای بازاندیشی در این الگو بود: آیا می‌توان مردم را نه در جایگاه مخاطب که در مقام شریک سیاست‌گذاری و هم‌سازنده روایت ملی دید؟