افراد در تاریخ، هرگز تنها یک فرد نبوده‌اند. انسان همیشه چیزی از جمع را با خود حمل کرده؛ تکه‌ای از حافظه، زخمی از شکست، شوری از انتظار. جامعه هم هر بار که نامی را برکشیده تنها به یک بدن یا رویداد اشاره نکرده، بلکه به امکان خویش چشم دوخته است. از این رو نسبت فرد برجسته و جامعه نسبتی خطی و ساده نیست؛ بیشتر شبیه رفت‌وآمدی است میان آینه‌ها، جایی که تصویر هم بازتاب می‌دهد و هم می‌سازد.

برخی موضع‌گیری‌ها و بیانیه‌ها را که می‌خوانم با خودم فکر می‌کنم آیا جامعه علمی ما ازبیماری فراموشی تاریخی رنج می‌برد؟ یا نوعی تقلیل‌گرایی خطرناک در تحلیل مسائل کلان، ذهن نخبگان را فلج کرده است؟ مثلا، همین بیانیه که ۱۸۰ تن از اساتید و چهره‌ها به شخص رئیس‌جمهور نوشتند. ساده‌انگاری است اگر این سند متن‌آشنا را صرفا یک یادداشت اقتصادی ببینیم، خیر! این نامه، یک تراژدی معرفت‌شناختی را فریاد می‌زند.

حجاب را صرفا در قالب یک «مسئله» یا «احکام فردی» تقلیل دهیم، در دام همان نگاهی افتاده‌ایم که قرن‌هاست فهم پدیده‌های پیچیده انسانی را با بن‌بست مواجه ساخته است.

چندی پیش درگیر یک گفت‌وگوی ویدیویی با یکی از دوستانم در اروپا بودم. اتصال اینترنت کمی نوسان داشت و نرم‌افزار، به‌طور خودکار، یک «فریم کلیدی مصنوعی» تولید کرد تا تصویر دوطرف را بدون تاخیر بازسازی کند.

بی‌تعارف باشیم؛ در دنیای پرزرق و برق امروز، میان این همه کتاب که هر ساله با جلدهای رنگین و تبلیغات پرطمطراق به میدان می‌آیند، چه چیزی می‌تواند یک کتاب گمنام اما ارزشمند را از قفسه‌های پرگردوغبار کتابفروشی‌ها بیرون بکشد و به کف دست‌های مردم، به بحث‌های داغ کافه‌ها و به محافل خانوادگی ببرد؟ پاسخ این سوال، در چند خط نوشته‌شده بر صفحات اول همان کتاب نهفته است؛ تقریظی از مقام رهبری.

نایینی به ما می‌آموزد که در نبرد تمدنی با استکبار، تنها داشتن اندیشه‌ی صحیح کافی نیست؛ بلکه «مدیریت جبهه‌ی فکری» و «هوشیاری در برابر مصادره» نیز بسیار ضروری است.

اگر از زاویه فلسفه اجتماعی و معرفت‌شناسی به پدیده اینستاگرام بنگریم متوجه خواهیم شد که با یک فناوری ساده ارتباطی مواجه نیستیم، بلکه با نوعی «جهان‌سازی» طرفیم؛ جهانی که در آن، زمان، مکان و حضور انسانی به شکلی تازه بازتعریف می‌شود.

ما همیشه از امتحان مردم با ولی حرف می‌زنیم، اما از صحبت درباره امتحان ولی با مردم فرار می‌کنیم. چون در آن امتحان دوم، آینه را رو به خودمان می‌گیرند و می‌بینیم که چه‌قدر می‌توانیم برای ولیّمان خار باشیم. عجیب است، ولی شاید خدا بیشتر دلش به همین امتحان دوم خوش است؛ چون در آن، ما بی‌پرده لو می‌رویم...